Wzniesiony: w 1939 r. z okazji 25. rocznicy zatonięcia krążownika i 50. rocznicy powstania stowarzyszenia Marinekameradschaft Mainz

Projekt: miejski urząd budownictwa pod kierownictwem burmistrza dr inż. Heinricha Knippinga. Rzeźby wykonał rzeźbiarz z Moguncji Karl Hoffmann.

Oprócz upamiętnienia poległych (Den Gefallenen zum Gedächtnis) pomnik zawiera przesłania, które były już używane jako inskrypcje w XIX wieku, ale jednocześnie pasowały do propagandy wojennej narodowych socjalistów: los poległych miał służyć przyszłym pokoleniom jako wzór do naśladowania: Narodowosocjalistyczna marynarka wojenna powinna zatem – podobnie jak „krążownik Mainz” – raczej zginąć w walce, niż poddać się – w przeciwieństwie do cesarskiej marynarki wojennej, której marynarze pod koniec I wojny światowej złożyli broń i przyłączyli się do rewolucji. Napis „Za przestrzeganie prawa i honor Rzeszy na wszystkich morzach” odpowiadał nazistowskim roszczeniom do władzy.

Zaledwie kilka metrów od pomnika „krążownika Mainz” znajdował się wcześniej pomnik poświęcony zmarłemu w 1929 roku niemieckiemu ministrowi spraw zagranicznych Gustavowi Stresemannowi. W 1925 roku dzięki negocjacjom doprowadził on do przedwczesnego wycofania się francuskich wojsk okupacyjnych z Nadrenii. Nazistom nie podobała się jego polityka pojednania. Pomnik Stresemanna został zamknięty przez władze miasta w 1933 roku, a w latach 1936/37 został zburzony. Osoby odpowiedzialne za wybór lokalizacji nowego pomnika z pewnością miały tego świadomość.

Ponad dwunastometrowa stela z czerwonego piaskowca zwieńczona jest prawie dwumetrowym orłem. Po bokach znajdują się inskrypcje otoczone reliefem krzyżowca, herbem miasta Moguncji i Żelaznym Krzyżem. Na ścianie nabrzeża widnieje napis SEEFAHRT IST NOT (Żegluga to konieczność), cytat z powieści Gorcha Focka.

Uderzające jest to, że orzeł nie jest przedstawiony z rozpostartymi skrzydłami, ale z półzamkniętymi.

Co prawda orzeł na dawnym budynku „Telehaus” (Münsterplatz) z 1930 r. ma rozpostarte skrzydła. Jednak w pełni rozpostarte skrzydła orła były heraldycznym znakiem rozpoznawczym władz, między innymi państwa nazistowskiego (w przeciwieństwie do orła „weimarskiego”).

Pomnik „Kreuzer Mainz” budzi kontrowersje od lat 60. XX wieku, ponieważ naziści wykorzystali pamięć o poległych marynarzach z 1914 roku do swoich celów. Pomimo tego politycznego ładunku pomnik postrzegany jest jako miejsce, które nawet dzisiaj nadaje się do upamiętnienia ofiar wojny i tyranii. Wyraźnie widać zatem ambiwalentny charakter tego miejsca pamięci. Niezbędna jest zatem krytyczna analiza jego powstania, funkcji i interpretacji.