W wyniku powodzi, która nawiedziła Nadrenię-Palatynat i Nadrenię Północną-Westfalię w lipcu 2021 r., powstały ogromne ilości gruzu budowlanego, błota i odpadów wielkogabarytowych. Sposób składowania, segregacji, utylizacji lub recyklingu częściowo zanieczyszczonych gruzów stanowi duże wyzwanie dla zaangażowanych krajów związkowych i gmin. Sytuacja ta stwarza jednak również szansę na podjęcie nowych działań w zakresie stosowania materiałów budowlanych oraz wyposażenia budynków mieszkalnych i użytkowych.

Ponieważ spędzamy nawet 90% naszego życia w zamkniętych pomieszczeniach, rośnie świadomość, że powietrze w pomieszczeniach i stosowane materiały powinny być wolne od substancji szkodliwych. Jednak często sama substancja budowlana stanowi zagrożenie: jest szkodliwa dla zdrowia, szkodliwa dla środowiska podczas produkcji lub trudna do utylizacji. Według Federalnej Agencji Ochrony Środowiska odpady budowlane i rozbiórkowe (w tym odpady z rozbiórki dróg) odgrywają kluczową rolę w zamkniętej gospodarce o obiegu zamkniętym. W 2019 r. stanowiły one około 230,9 mln ton, czyli większość (55,4%) całkowitej ilości odpadów. Według szacunków Organizacji Narodów Zjednoczonych budownictwo odpowiada za 50 procent zużycia surowców w Europie.

Azbest jest klasycznym przykładem. Chociaż ten niegdyś bardzo popularny materiał izolacyjny, odporny na wysoką temperaturę i kwasy, został zakazany w Niemczech już w latach 90., to jednak w starszych budynkach nadal można znaleźć wiele materiałów budowlanych zawierających azbest. W budynkach azbest był stosowany głównie w postaci cementu azbestowego. Drugim przykładem jest beton. Jeśli budynek ma być stabilny i trwały, firmy budowlane sięgają po beton. Beton jest kluczowym materiałem budowlanym ostatnich 150 lat. Przyczynił się do bezprecedensowego postępu społecznego i dobrobytu.

Negatywną stroną betonu jest jego szkodliwa dla środowiska produkcja. Od 6 do 9 procent emisji CO₂ spowodowanych przez człowieka pochodzi z produkcji betonu. Nie uwzględnia to jeszcze samej budowy. Duże ilości gazów cieplarnianych są uwalniane przede wszystkim podczas wypalania cementu potrzebnego do produkcji betonu. Coraz częściej materiały, takie jak piasek używany do produkcji betonu, stają się rzadkie i drogie.

W większości przypadków nie wiemy dokładnie, z jakich materiałów zbudowane są budynki, w których mieszkamy lub pracujemy. Dopiero podczas rozbiórki okazuje się, że materiały nie nadają się do recyklingu, ponieważ są nierozerwalnie połączone lub zawierają substancje szkodliwe. Dlatego już na etapie planowania należy rozważyć kwestię stosowania materiałów budowlanych przyjaznych dla środowiska. Biorąc pod uwagę powyższą ilość odpadów, należy zastanowić się, co zrobić z materiałami budowlanymi, gdy przestaną być potrzebne. Budownictwo zorientowane na przyszłość wymaga myślenia o obiegu materiałów od samego początku.

Holandia dała przykład już w 2007 roku. Ratusz gminy Venlo jest budynkiem szczególnym, ponieważ został zaprojektowany i zbudowany zgodnie z zasadą gospodarki o obiegu zamkniętym. Nie ma odpadów. Wszystkie produkty i surowce mogą być ponownie wykorzystane po zużyciu. Obecnie jest on odwiedzany przez architektów i inwestorów budowlanych z bliska i daleka. Jest to dowód na to, że gospodarka o obiegu zamkniętym może być opłacalna, o ile w kalkulacji uwzględni się wartość resztkową budynku pod względem materiałów, patrz link do filmu na końcu artykułu.

W Niemczech przykładem najlepszej praktyki jest dawna kopalnia Zollverein w Essen. Od 2017 roku jest siedzibą administracyjną RAG, dawniej Ruhrkohle AG, obecnie odpowiedzialnej za skutki wydobycia węgla kamiennego. Jako projekt pilotażowy unijnego projektu badawczego „Buildings as Material Banks” (Budynki jako banki materiałów), w budynku tym realizowana jest również idea gospodarki o obiegu zamkniętym. Więcej informacji można znaleźć w sekcji „Wskazówki dotyczące budownictwa i mieszkania przyjaznego dla środowiska” oraz m.in. w liście linków.

Również podczas budowy Centrum Edukacji Ekologicznej (UBZ) w Moguncji oraz nowego budynku administracyjnego przedsiębiorstwa zajmującego się utylizacją odpadów zrealizowano pomysły mające na celu stworzenie budynków, które nie będą stanowić obciążenia dla przyszłych pokoleń. Zastosowano wyłącznie materiały budowlane i surowce, które można bez problemu utylizować. Wykorzystano beton z recyklingu, a materiały izolacyjne można w czysty sposób rozebrać i ponownie wykorzystać.

Ogólnie rzecz biorąc, w zakresie budownictwa oszczędzającego zasoby i bezodpadowego istnieje jeszcze wiele do zrobienia. Również z punktu widzenia osób poszukujących mieszkania sytuacja w zakresie poszukiwania zdrowych i zrównoważonych mieszkań jest złożona. Zrównoważone mieszkanie tylko częściowo uwzględnia stan techniczny budynku. Obejmuje ono jakość mieszkania, aspekty ekologiczne, energetyczne i ekonomiczne. Federalne Ministerstwo Transportu, Budownictwa i Rozwoju Miast powołało grupę roboczą „Zrównoważone budownictwo mieszkaniowe”. W jej wyniku powstało stowarzyszenie na rzecz promowania zrównoważonego budownictwa mieszkaniowego, w skrócie NaWoh, które certyfikuje zrównoważone budownictwo mieszkaniowe, patrz m.in. lista linków.

Projekt badawczy UE „Buildings as Material Banks” (BAMB) ma na celu położenie kresu ogromnemu zużyciu surowców i ilości odpadów w budownictwie. Dotychczas po zakończeniu cyklu życia budynków cenne materiały były wykorzystywane w trzeciej klasie lub trafiały na wysypisko śmieci. Dzięki opracowanemu paszportowi materiałowemu nie ma już odpadów. Przyczynia się on do włączenia materiałów budowlanych nadających się do recyklingu już na etapie planowania, przetworzenia ich po rozbiórce i ponownego wykorzystania w tej samej jakości. Paszport materiałowy zapewnia zatem przejrzystość niezbędną do realizacji gospodarki o obiegu zamkniętym w sektorze nieruchomości. Ponadto dokumentuje on, od którego producenta pochodzi produkt lub surowiec. Informacje poniżej.

Jako alternatywne materiały budowlane rozważa się karton (domy Wikkelhouses na wyspie Helgoland), słomę i glinę.

Również tworzywa sztuczne, które nie są materiałem budowlanym pochodzenia biologicznego, stają się dzięki recyklingowi i upcyklingowi zrównoważoną opcją w budownictwie mieszkaniowym. I to w niezwykle prozaiczny, wręcz dziwaczny sposób: plastikowe butelki wypełnione gruzem i piaskiem są układane jedna na drugiej, stabilizowane nylonowymi sznurkami i tynkowane. Również w tym przypadku częściowo stosuje się beton, ale można zaoszczędzić duże ilości tego szkodliwego dla środowiska materiału budowlanego. W Hondurasie, gdzie plastikowe butelki są od lat wykorzystywane do budowy domów, te „domy z butelek” okazały się już szczególnie stabilne. Wytrzymują trzęsienia ziemi o sile 7 i więcej w skali Richtera.

Drewno jest traktowane jako materiał budowlany przyszłości. Jako argumenty podaje się jego zrównoważoną produkcję, właściwości materiałowe, przetwarzanie, ekonomiczność, bezpieczeństwo i klimat mieszkaniowy.

Beton konopny to włókna rośliny konopi zmieszane z wapnem. Po utwardzeniu materiał ten, zwany również wapnem konopnym, jest nieco lżejszy od zwykłego betonu i znacznie bardziej elastyczny. Jest trudnopalny, magazynuje ciepło i pochłania hałas.

Stal jest jednym z niewielu materiałów, które oferują w 100% zamknięty obieg recyklingowy. Oznacza to, że stal może być wielokrotnie wykorzystywana w sposób efektywny, bez utraty swoich właściwości lub parametrów użytkowych – i to bez szkodliwych produktów ubocznych.