Położone na północnym wybrzeżu Morza Czarnego, już w starożytności zamieszkiwały je różne grupy etniczne. Na podstawie wykopalisk archeologicznych przypuszcza się, że najpóźniej od VI wieku p.n.e. istniała tu grecka osada.
Nazwa miasta pochodzi od greckiej kolonii Odessos, która rzekomo znajdowała się w tej okolicy. Katarzyna II założyła miasto ze względu na jego dogodne położenie, które umożliwiło budowę portu morskiego i handlowego. Port przyczynił się do globalnej integracji Odessy. Miasto zyskało kosmopolityczny charakter również dzięki swojej wielokulturowej populacji, składającej się z ludzi pochodzących z wielu krajów. Oprócz Ukraińców i Rosjan znaczącą rolę odgrywały społeczności żydowska, grecka, francuska, ormiańska, włoska i niemiecka, które wzajemnie wpływały na siebie kulturowo.

Rosyjski pisarz Aleksander Siergiejewicz Puszkin napisał o Odessie: „Miasto, w którym powietrze wypełnia cała Europa, mówi się po francusku i można czytać europejskie gazety i czasopisma”. Odessa była kosmopolitycznym tyglem kulturowym, zwłaszcza w czasach Imperium Rosyjskiego.

W czasach carskich Żydzi nie mogli osiedlać się w Moskwie i Sankt Petersburgu z powodu zakazu osiedlania się, dlatego wielu z nich przybyło do Odessy. Miasto stało się magnesem dla Żydów z Rosji i części Europy Wschodniej. Jednak żydowskie serce miasta zostało utracone podczas II wojny światowej. W 2017 r. tylko 1,2% ludności stanowiła społeczność żydowska.

24 lutego 2022 r. Rosja rozpoczęła inwazję na Ukrainę, mając strategiczny cel zajęcia regionu przybrzeżnego i Odessy. Już pierwszego dnia przeprowadzono naloty na miasto. Plan ten nie powiódł się dzięki zdecydowanej obronie miasta, a Odessa do dziś należy do wolnej Ukrainy. Niemal codziennie Rosja atakuje miasto rakietami i dronami.

W październiku 2025 r. prezydent Ukrainy Zełenski powołał administrację wojskową w Odessie pod kierownictwem Serhija Lysaka. Działa ona równolegle z administracją cywilną pod kierownictwem nowego tymczasowego burmistrza Ihora Kovala.

Odessa znana jest ze swojego piękna i łagodnego klimatu. Przed atakiem Putina liczba turystów wynosiła trzy miliony rocznie. Od czasu wojny większość turystów z zagranicy trzyma się z daleka, a miasto odwiedzają jedynie żołnierze i mieszkańcy sąsiednich regionów, aby odpocząć od okropności wojny.

Jedną z atrakcji Odessy są schody Potiomkinowskie, które liczą 192 stopnie i prowadzą do portu miejskiego. Kolejną atrakcją turystyczną jest XIX-wieczny pałac Woroncowów, zbudowany w stylu angielskim. Za najpiękniejszą ulicę miasta uważa się ulicę Derybasowską, która była atrakcją turystyczną i popularnym miejscem spotkań mieszkańców. 

Symbolem miasta jest wspaniała opera, zbudowana przez wiedeńczyków Ferdinanda Fellnera i Hermanna Helmera i otwarta w 1887 roku. Jest to twórcze arcydzieło obu architektów. Na końcu ulicy znajduje się malowniczy park im. Tarasa Szewczenki w Odessie, położony między starym miastem a promenadą nadbrzeżną. Tutaj literackie odniesienia miasta są bezpośrednio widoczne dzięki ławkom parkowym w kształcie otwartych książek.

Port w Odessie zyskał na znaczeniu od czasu aneksji Krymu przez Rosję w 2014 roku. Ma on kluczowe znaczenie dla ukraińskiej gospodarki i jest uważany za największy ukraiński port morski nad Morzem Czarnym.

Odessa leży 300 kilometrów od Krymu i jest łatwo dostępna dla statków z Europy. Przed rosyjską inwazją na Ukrainę w Odessie miało siedzibę 10 500 przedsiębiorstw technologicznych i 150 firm z branży IT. Od początku wojny liczby te znacznie wzrosły, a wiele firm przeniosło się do Odessy, głównie z Kijowa i Charkowa. Pomimo wojny miasto jest więc na najlepszej drodze, aby stać się „numerem 1 wśród centrów technologicznych Ukrainy”.

W mieście znajduje się jedna z najstarszych i najważniejszych uczelni wyższych Ukrainy – Narodowy Uniwersytet im. I. I. Mechnikowa w Odessie, do którego należy również Obserwatorium Astronomiczne w Odessie. Inne uczelnie to: Państwowy Uniwersytet Politechniczny w Odessie, Państwowy Uniwersytet Morski w Odessie, Państwowy Uniwersytet Medyczny w Odessie, Południowo-Ukraiński Państwowy Uniwersytet Pedagogiczny im. K. D. Uschinskiego w Odessie oraz Państwowy Uniwersytet Ekonomiczny w Odessie. Ponadto w mieście znajduje się Konserwatorium w Odessie i kilka innych akademii, takich jak Akademia Wojskowa w Odessie.

Odessa, znana również jako „miasto uśmiechu”, posiada bogate dziedzictwo kulturowe, należy do światowego dziedzictwa kulturowego i nazywana jest również miastem książek. Jej najsłynniejszym literackim mieszkańcem był Aleksander Puszkin.

Zniszczenia wojenne dotknęły między innymi ważne zabytki kultury miasta. W historycznym centrum Odessy, wpisanym na listę światowego dziedzictwa UNESCO, uszkodzonych zostało kilka muzeów. Zniszczono Muzeum Archeologiczne, Muzeum Morskie w porcie oraz Muzeum Literatury, które mieściło się w reprezentacyjnym budynku. Poważnie ucierpiała również ważna katedra Przemienienia Pańskiego, założona w 1794 roku, położona na obrzeżach starego miasta.

Od 2015 roku w Odessie odbywał się festiwal literacki, który co roku przyciągał międzynarodowych autorów.

Kuchnia ukraińska to mieszanka kuchni rosyjskiej, polskiej, tureckiej, a nawet niemieckiej.
Ziemniaki są często wykorzystywane w potrawach. Narodową potrawą jest barszcz, zupa warzywna z burakami jako głównym składnikiem. Zupa ta pochodzi z Ukrainy. Kolejną ukraińską specjalnością są vareniki, gotowane pierogi z różnymi nadzieniami, takimi jak grzyby, mięso lub ziemniaki.

Partnerstwa miast powstają zazwyczaj na podstawie porównywalności wielkości, warunków infrastrukturalnych oraz specyfiki gminy. Partnerstwo miast Mainz – Odessa opiera się na solidarności z Ukrainą, miastem i jego mieszkańcami, którzy od 2022 roku bronią się przed rosyjskimi atakami wojennymi.

Na pierwszy rzut oka między Odessą a Moguncją istnieją duże różnice: Odessa jest cztery razy większa od Moguncji, Odessa jest młodym miastem, Moguncja ma ponad 2000 lat. Niemniej jednak istnieje wiele podobieństw między tymi dwoma miastami – Odessa i Moguncja dobrze do siebie pasują. Oba regiony są uważane za tygiel wielu kultur, języków i religii. Moguncja i Odessa należą do największych regionów uprawy winorośli w swoich krajach. Oba miasta były centrami życia żydowskiego, obecnie społeczność żydowska w Moguncji liczy około 1000 członków, w tym kilku pochodzących z Odessy.